Interculturalisatie voorbij?
Interculturalisatie in de ggz lijkt een gepasseerd station en diversiteitsdenken de toekomst. Onderzoek naar interculturele aspecten van de zorg heeft weinig invloed op beleid en praktijk. Dit waren enkele conclusies op de landelijke conferentie Karavanserai aan de Maas, van Bavo Europoort op 26 november jl. Het was de vijfde conferentie sinds 2004 die door een ggz-instelling was georganiseerd. De toekomst van interculturalisatie in de ggz en van de gelijknamige wisseltrofee bleef echter ongewis.

Verscheidenheid, geen hokjesdenken
Enkele sprekers zetten kanttekeningen bij interculturalisatie in de GGZ. Marianne Donker, Chief Science Officer van de gemeente Rotterdam, benadrukte dat er veel meer verscheidenheid is dan de hokjes van cultuur, religie en etniciteit aankunnen. Niet multiculturaliteit of etniciteit is volgens haar de opgave, maar diversiteit. “In de hulpverlening moeten we ook leren omgaan met verschillen tussen man en vrouw, jong en oud, arm en rijk, slim en dom, homo- en heteroseksueel”, zo stelde zij.

Achter de verschillen
Psychiater Niels Mulder betoogde dat epidemiologisch onderzoek grote etnische verschillen laat zien bij de crisisdienst en gedwongen opnames in de psychiatrie. Psycholoog en onderzoeker Astrid Kamperman betoogde dat deze verschillen afnemen of verdwijnen, als we rekening houden met leeftijd, sociaal-economische status en bevolkingssamenstelling van de wijk. Migrantengroepen zijn bijvoorbeeld gemiddeld jonger en hebben meer mannen, en het zijn precies jonge mannen die meer risico lopen op dwangopnames. Kamperman benadrukte ook het belang van sociale cohesie – het gevoel erbij te horen. Autochtonen lopen meer risico op dwangopnames wanneer zij in zwarte achterstandswijken wonen, terwijl allochtonen juist meer risico lopen wanneer zij in witte wijken wonen. Dit sluit aan op conclusies van Wim Veling over risico op schizofrenie.

Regulier én alternatief
Cor Hoffer, socioloog / antropoloog en werkzaam als onderzoeker bij de Parnassia Bavo Groep, benadrukte de diversiteit in en tussen etnische groepen. Dat is merkbaar aan de enorme verschillen in denken en handelen rond gezondheid en ziekte. Strikt medisch denken, open staan voor holistische benaderingen, gebedsgenezers bezoeken, het komt allemaal voor. “Reguliere en alternatieve zorg gaan vaak hand in hand”, aldus Hoffer. “Ga dus uit van het individu, vraag hoe het met de cliënt gaat.” Dan moet je niet verrast zijn als er onbekende werelden op je afkomen. Hij meent dat hulpverleners dan ook hun eigen omgeving serieus moeten nemen. “Bezoek eens een moskee of mandir”. Zijn lezing kwam voort uit zijn nieuwe boek Psychische ziekten en problemen onder allochtone Nederlanders: beleving en hulpzoekgedrag.

Individu of (etnisch-culturele) groep?
Aan het eind van de ochtend bood Marianne van Duijn, bestuurder van Bavo Europoort, het eerste exemplaar van dit boek aan Marleen Barth, voorzitter van GGZ Nederland. De conclusie van Barth uit Hoffers lezing: “Stap af van interculturalisatie en ga voor patiëntgerichte zorg en zorg op maat. Ga uit van individuele verschillen, dat is het enige antwoord op toenemende diversiteit én individualisering”, aldus Barth.
Moet de ggz dus een groepsspecifieke aanpak verlaten? Nee, dat blijft soms nodig, zoals bijvoorbeeld bleek uit de ervaring van iemand uit de zaal, met hulp aan Turkse homoseksuele mannen. Mulder en ook anderen lieten weten dat groepsspecifieke preventie en zorg heel herkenbaar en effectief kunnen zijn. Zeker zolang we risicogroepen kennen, waarin naast etniciteit ook sociaal-economische status, gender, leeftijd en leefomgeving ertoe doen.

Good Practices
In de middag bood het programma tien workshops, bijna allemaal good practices van Bavo Europoort of elders uit de Parnassia Bavo Groep. Bijvoorbeeld het preventieproject Soep met Liefde, het bespreekbaar maken van dilemma’s in een Moreel beraad, of de community benadering van Apoio. Ook werken met gezinnen van psychotische patiënten kwam aan bod, en de Stichting Familievertrouwenspersonen gaf een workshop.

Interculturalisatie of diversiteit?
Een belangrijk thema tijdens de hele dag bleek: heeft interculturalisatie nog betekenis voor zorg en beleid? De praktijk wijst vaak uit dat zodra diversiteit aan de orde komt, interculturalisatie uit het zicht raakt. “Diversiteit wordt dan een eufemisme, een rechtvaardiging voor vrijblijvendheid”, aldus een reactie. Hoef je dan niet meer te investeren in deskundigheid van medewerkers? Gaat het bij diversiteitsdenken om een wezenlijke verschuiving of is het slechts een politiek correcte term? Heeft beleid dat uitgaat van diversiteit nog aandacht voor structurele ongelijkheid in gezondheid en zorg? En voor machtsverschillen en uitsluiting?

Zorg in tijden van crisis
Een ander thema dat de hele dag zoemde, was de kloof tussen inhoud en vorm, tussen kwaliteit en de randvoorwaarden. Want hoe implementeer je inzichten over diversiteit en de betekenis van cultuur, religie en migratie in de zorg, in tijden van grote bezuinigingen? Hoe verhoudt zich patiëntgerichte zorg tot standaard zorgprogramma’s, protocollaire gesprekken van een half uur en ‘productie’ draaien?
En hoe komt het dat succesvolle en effectieve programma’s zoals Apoio geen financiële ondersteuning meer krijgen?
Volgens Barth van GGZ Nederland betekenen de afkalvende budgetten “dat we in ieder geval de zorg voor de meest kwetsbare patiënten willen beschermen.” Waarop bestuurder van Duijn sprak over diversiteit “binnen de grenzen van rendabele zorg”… Slechts één deelnemer in de zaal durfde het aan om de tegenstrijdigheid te benoemen. Hij had er als spv-er dagelijks last van.

Geen wisseltrofee …
Was het toeval dat in dit vacuüm de wisseltrofee interculturalisatie ggz niet werd uitgereikt? De trofee zelf, een kunstwerk dat een huis op palen voorstelt, gemaakt door asielzoekers in een AZC, stond op een tafel op het podium. Slechts één instelling had zich gekandideerd, i-psy, een onderneming voor interculturele psychiatrie, voortgekomen uit de Parnassia Bavo Groep. De jury van de wisseltrofee, onder leiding van Indra Boedjarath, besloot daarom de prijs op te schorten. Een wisseltrofee vraagt immers om competitie. In het voorjaar van 2010 zal de jury opnieuw GGZ-instellingen uitnodigen zich te kandideren. De volgende landelijke interculturele ggz conferentie zal dus pas in 2011 plaatsvinden. Tot die tijd neemt Bavo Europoort de honneurs waar.

Bron: Rob van Dijk en Mikado. Fotografie: Yvonne Notting, Bavo EuropoortPublicatiedatum: 14 december 2009 09:59 uur
 
Niets uit deze uitgave mag worden overgenomen zonder toestemming van Mikado.