Mikado - Kenniscentrum interculturele zorg  
 
   home       over mikado       activiteiten       publicaties       nieuws       agenda       abonnement       inloggen      English  
 
 

Nieuws
   reageer      printversie  

Denken over (on)gelijkheid in historisch perspectief
Hoe en onder welke historische omstandigheden gaan mensen vreemdelingen als medemensen of zelfs als gelijken beschouwen? De hoogleraar Europese geschiedenis aan de Erasmus Universiteit Siep Stuurman schreef een lijvig boek over deze vraag, getiteld De uitvinding van de mensheid. Een uitvoerige geschiedenis van het (on)gelijkheidsidee.

De media staan tegenwoordig bol van debatten over cultuurverschillen en de impact daarvan op de samenleving. Dit denken over gelijkheid en verschil is niet nieuw, maar juist van alle tijden. In de loop van de geschiedenis hebben diverse gelijkheidsdiscoursen plaatsgevonden op uiteenlopende plekken in de wereld. Stuurman laat dat zien aan de hand van een analyse van diverse mondiale historische bronnen. Zo ontstaat een beknopte wereldgeschiedenis van denkbeelden over gelijkheid die de grenzen van culturen en civilisaties overschrijden.

Het begrip mensheid
In Stuurmans boek draait alles om het begrip mensheid. Het gaat hem niet om de biologische categorie mens, maar om de erkenning dat mensen elkaars gelijken zijn. En dat zij deel uit maken van dezelfde morele gemeenschap. 'De mensheid is mensenwerk'. Alleen op die manier kan een maatschappij ontstaan. Door op zoek te gaan naar verbindende elementen, naar waar mensen gelijk zijn aan elkaar. Door te focussen op 'anders-zijn' is het daarentegen lastig om de ander te accepteren. Dit is een inzicht dat langzamerhand in de loop der eeuwen is ontstaan, meent Stuurman. Aan de totstandkoming daarvan hebben veel denkers een bijdrage geleverd. Vrijwel altijd geÔnspireerd tot reflectie en zelfreflectie vanwege directe of indirecte ontmoetingen met andere volkeren en culturen.

Spiltijd
De ontwikkeling van dit begrip mensheid kent verschillende cruciale fasen. Vanaf circa 800 tot 200 voor Christus begon men op diverse plekken het uitsluitend denken in tribale verbanden los te laten. Dit was het begin van een algemeen idee van menselijkheid. Religieuze denkers uit de islam, het christendom en jodendom scherpten dit verder aan met het denkbeeld dat Šlle mensen schepselen van God zijn. Ook in het confucianisme en boeddhisme worden ideeŽn gevormd over mensheid. De Duitse filosoof Karl Jaspers Achsenzeit noemde deze periode daarom de spiltijd van de wereldgeschiedenis, omdat hierin religieuze en filosofische grondvragen gesteld werden.

Verlichting
De tweede cruciale fase vindt plaats tijdens de Verlichting tussen het midden van de zeventiende en het einde van de achttiende eeuw. Onder invloed van bekende namen Descartes en Kant wordt het idee gevormd dat alle mensen geboren worden als gelijken. Dat is een revolutionaire omwenteling geweest in het denken. Maar ook dit gelijkheidsdenken kende beperkingen omdat het vooral gold voor Europeanen onder elkaar. Na 1900 komen bijvoorbeeld de Amerikaanse antropoloog Franz Boas, de Afrikaans-Amerikaanse schrijver William DuBois en Mahatma Gandhi met nieuwe gelijkheidsideeŽn.

Gelijkheid versus ongelijkheid
Uitsluitend als iemand de ander ziet als zijn gelijke, kan er sprake zijn van het begrip 'mensheid'. Inherent aan het nadenken over gelijkheid en mensheid is het debatteren over ongelijkheid. Niemand kan immers ontkennen dat er ook verschillen zijn. In de eerste fase is dat hoofdzakelijk het verschil tussen gelovigen en niet-gelovigen. Ten tijde van de Verlichting gaat het om de mensen die verlicht zijn en de rest die dat nog niet is. Elk gelijkheidsdiscours is volgens Stuurman onlosmakelijk verbonden met superioriteitsdenken.

Beschavingsmissie
Vanuit dit superioriteitsgevoel komt er ook tijdens de Verlichting een 'beschavingsmissie' op gang: de drang om anderen te 'verlichten'. Europa roept zichzelf uit tot hťt voorbeeld van hoe het moet. Zo heeft deze periode een dubbel karakter van de Verlichting: enerzijds is het het uitgangspunt voor de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens van 1948, anderzijds is het de ideologische grondslag voor het kolonialisme van de negentiende en de eerste helft van de twintigste eeuw. Deze vorm van ongelijkheid roept weerstand en verzet op in de negentiende en twintigste eeuw. Dat leidt onder andere tot de afschaffing van de slavernij, dekolonisatie en de focus op mensenrechten.

Toekomst
Het denken over (on)gelijkheid duurt voort tot op de dag van vandaag. In de epiloog geeft Stuurman zijn visie op het huidige debat over gelijkheid en cultuurverschil. Hij hoopt dat het gelijkheidsdiscours daarbij de overhand krijgt en is licht optimistisch omdat hij vindt dat de dominantie van de ongelijkheid langzamerhand minder wordt. Dat angst en onzekerheid nu manifest zijn, komt omdat Europa voor het eerst in haar geschiedenis te maken heeft gekregen met immigratie op grote schaal. Dit zijn normale reacties van mensen op vreemdelingen, die hoogstwaarschijnlijk gaan afnemen. Het debat dat nu gaande is, wordt volgens de hoogleraar al iets gelijkwaardiger en meer uitgewogen.

Van de socioloog Dirk Jacobs, hoogleraar aan de Universitť Libre de Bruxelles en gespecialiseerd in multiculturalisme, integratie en antidiscriminatie, verschijnt in CMG van dit jaar een bespreking / essay naar aanleiding van dit boek.

Bron: Siep Stuurman, De uitvinding van de mensheid. Korte wereldgeschiedenis van het denken over gelijkheid en cultuurverschil (Bert Bakker 2010), NRC Handelsblad, Volkskrant, Boeken.vpro.nl, VKblogPublicatiedatum: 8 februari 2010 14:01 uur


Meer informatie:



Reageren
Wilt u uw mening, ideeën of reactie kwijt, dan kunt u nevenstaande formulier invullen. Uw reactie verschijnt direct zichtbaar op de website. Wilt u dit niet? Stuur uw reactie dan per .
 
naam

e-mail adres

(organisatie)
  reactie
 


 


PTSS met psychotische kenmerken: een nieuwe diagnose?
Mikado stopt, kennis blijft
Nederlandse ouderen in AustraliŽ
E-module huwelijksdwang van Fier Frysl‚n
Steeds meer informatie over ramadan, medicatie en gezondheid beschikbaar
meer nieuws


Mikado bibliotheekcollectie naar Pro Persona
'Jij maakt 't verschil'. Mikado en GGzE lanceren e-learning interculturele zorg aan ouderen
Mikado stopt, kennis blijft
Handreiking ethische dilemma's in de ggz aan asielzoekers
Zomeractie! Favoriete Mikado publicaties met korting


Glenn Helberg
'Goed luisteren begint bij de ander even veel waard vinden'.
 lees verder....
 
 
Niets uit deze uitgave mag worden overgenomen zonder toestemming van Mikado.